Tegeltableaus van De Gruyter in Tilburg
Door Stadsmuseum Tilburg 24 maart 2026
De ontdekking van kleurrijke tegeltableaus in het pand aan het Besterdplein begin 2026 zorgde voor een kleine sensatie. De nieuwe exploitant, verkoper van worstenbroodjes, had niet verwacht dat zijn winkel plotseling erfgoednieuws zou worden. Al snel bleek dat ook in voormalige Gruyterpanden aan de Heuvelstraat 111 en de Bredaseweg 47 nog tableaus aanwezig zijn. De vondst riep meteen vragen op: hoe bijzonder zijn deze tegels en wat vertellen ze over het verleden van de winkels?
De Gruyter begon in 1818 als een bescheiden Bossche grutterswinkel en groeide uit tot een landelijke keten met meer dan 550 filialen. De winkels stonden bekend om hun luxe uitstraling. Zoals in diverse publicaties staat: “De toonbank was van marmer… het luxueuze karakter werd versterkt door spiegels, marmer, koperen stangen en grote palmen.” Architecten W.G. Welsing en later T. Wilschut bepaalden de herkenbare stijl, met goud-blauwe geveltegels, koperen letters en zorgvuldig vormgegeven interieurs.
Vanaf het begin van de twintigste eeuw kregen de winkels grote tegeltableaus aan de wanden. Deze waren hygiënisch, maar vooral bedoeld om de winkel een exclusieve sfeer te geven. De voorstellingen varieerden van Hollandse landschappen tot koloniale taferelen. Een tableau toont bijvoorbeeld een dessa: het Indonesische platteland… weergegeven in een stereotiep, sterk Eurocentrisch perspectief. De tableaus werden eerst gemaakt door de Utrechtse fabriek ‘Holland’ en later, bijna veertig jaar lang, door Plateelbakkerij Zuid-Holland. Vanaf 1937 veranderde de stijl naar pasteltinten en strakkere composities, passend bij de modernisering van de winkels.
Tilburg kende twaalf Gruyterfilialen. In drie daarvan — Heuvelstraat 111, Besterdplein 13 en Bredaseweg 47 — zijn nog polychrome tableaus aanwezig uit de naoorlogse verbouwingen. In de Heuvelstraat verdwenen de oudere tableaus bij de modernisering van de jaren vijftig en maakten ze plaats voor nieuwe voorstellingen van onder meer rijstoogst in Indonesië, Japanse theedrinkers en Hollandse markttaferelen. Het pand aan de Bredaseweg kreeg direct na aankoop in 1949 dezelfde moderne serie, herkenbaar aan de steeds terugkerende groepjes van drie figuren. De tableaus op het Besterdplein dateren eveneens uit 1954 en tonen Europese dames bij koffie en fruit, een kaasmarkt, een Indonesische dessa en twee Afrikaanse mannen aan de koffie. Deze zijn niet meer zichtbaar, maar in nauw overleg met gemeente Tilburg, veilig achter gipsplaten bewaard.
Een bijzonder Tilburgs fenomeen was het ‘gruyteren’: het flaneren tussen de twee Gruyterwinkels in de Heuvelstraat. Daarnaast speelde het sociale onderscheid tussen De Gruyter en de Coöperatie een rol. Zoals een klant zich herinnerde: “De Gruyter was voor de kapitalisten.”
De huidige tableaus in de Tilburgse panden zijn geplaatst in de moderniseringsgolf na de oorlog, maar eerdere series kunnen nog verborgen liggen. Omdat de panden in de Heuvelstraat, Besterdplein, Hoefstraat en Hertogstraat in de eerste helft van de twintigste eeuw kunnen nog verborgen parels bevatten. De recente vondst op het Besterdplein laat zien dat het erfgoed van De Gruyter nog altijd verrassingen in petto heeft.
Binnenkort verschijnt een artikel in Erfgoed Magazine Tilburg, geschreven door Petra Robben.
